IMPARATORIYA MED

Împaratorî û Dewletên Kurdî /B.Z. 4000 - P.Z. 1991

IMPARATORIYA MED (MEDIA, MEDIAN, MED, MEDIYAN)

Imparatorîya Kurdan ya BZ.500'an ya bi navê MED / MEDYA

Med şûn û diyara gelekî kevn bû, li rojava Îranê ku wek yek ji gelên serekî a bapîrên Kurdan tên naskirin.

Ew diyar, rojhilat û başûrê Kurdistan û başûrê Azerbaycan ku wek Meda biçûk dihat binav kirin û hemû Çiyayê Zagros ku wek Meda mezin dihat binav kirin li xwe digirt.

Paytexta Med bajêrê Hêgmetane bû.

Gelên wê demê yên akincî yên zagrosê ku birîtî bûn ji Gûtî, Lolo, Kasî, Horî... û hwd zimanê Mediyan qebûl kirin.

Derketin
Piştî helmatên qurs û xwînawiya Aşûrîyan bo ser deverên Med, Mezin û serokên Med girdî zana û mêrxaseke xwe bi navê Diyako kom bûn, dewleta Aşûr li nav birin û yekemîn emperatoriya Aryayî li Rojhilata navîn damezrandin. Diyako 700 B.Z. bû patşahê Med.

Çend Padişahên Med
Diyako (708 heya 655 B.Z) 53 sal patşa bû.
Frortîş (655 heya 633 B.Z) 22 sal.
Hewxşter (633 heya 584 B.Z) 49 sal.
Ejî Dehak (584 heya 550 B.Z) 34 sal.

Sinorên împeratoriya Med
Sinûrên împeratoriya Med li bakûr degeheşte rûbarê Eres, le başûrewe heta Xûzistan, le rojeelatewe heta belx û le rojavaşewe degeyşte rûbarî halîs wate ew çomey ke ewroke pêyî delên qzl îrmaq. em nawçe berbilawe, beşêkî giringî asiyay bçûk û deverekanî Azerbaycan û Kurdistan û Hemedan û erak û rey û damxan û fars û belx beşêk le xûzstan û tewawî maznderanî degirtewe.

Cînarên Med
Li dewruberî Med gelek xelk û netewe û hozên din hebûn. Bo nimûne le dewruberî Gola Urmê xelkek bi navê Skayiyan dijiyan. Hinek le rojavatir împiratoriyek bi bavê împiratorî xaldîyan hebû. Li rojavayê Mediyan împiratoriyeke mezn hebû bi navê împiratorî aşûriyekan. Paytextî wan bajarî Neynewa bû ku dikeve nêzîkî Mûsil a îro.

Ew li bineret de Samî bûn u ji navçey Erebstan ve hatbûn û lewê bo xo împiratoriyekî mezin pêk hînabû. Imperatorî Aşûriyekan zor behêz û bêbezeyî bû û herdem bo perepêdanî molgey xoy hêrşî debirde ser dewruberekanî û twanîî le mawey deselatdarîî xoyda gelê împiratorî û dewlet birûxênê û biyanxate jêr deselatî xoyewe, bo nimûne împiratorîî hîtiyekanî rûxand, Filistînî dagîr kir, împiratorîî hezaran saley 'îlamiyekan ke le lay xwaruwî rojeelatî iêstakey Kurdistanda bû têk da. le rojeelatewe heta çiyaî demawend û kewîrî lût kişan û beser pars û Medekanda zal bûn. aşûriyekan le gelê netewey nawçeke pîtak û seraneyan be zor werdegirt, tenanet le parsekan û Medekanîş weriyan degirt.

împiratorîî aşûrî deselatêkî behêz û metirsîdar bû bo hemû xelkanî nawçeke.

belam dwatir le nêw hoze ariyayiyekanda take hozêk bo yekem car serî helda û bû be împiratoriyek û dwatirîş kewte giyanî impiratorîî drndey aşûr û ew împiratoriyey le rûperî mêjûda bo hemîşe sriyewe. ewîş împiratorîî behêzî Medekan bû, bapîrey Kurdanî ewroke.

împiratorîî Med, împiratoriyeke ke Kurdan debê hemîşe be şanaziyewe yadî lê biken. debê kor û komelî pspor û taybetî terxan bikirê bo lêkolînewe leser ew împiratoriye mezne.