NEWROZ, KURD, KAWA Û FIRDEWSÎ - Dîrok û Dewletên Kurdî

Hemû Gotar

NEWROZ, KURD, KAWA Û FIRDEWSÎ

Rûpelek ji ŞAHNAME ya FÎRDEWSÎ

Efsana Newroz û Kawa gelek kevn e. Di pirtukên Zerdeştî wek Zand jî cih girtî ye. Nivîskarê Îranî yê bi nav û deng Fîrdewsî (940 – 1020 z.) di pirtuka xwe ya navdar ŞAHNAME de behsa hilweşandina serdestîya zulmdar DEHAQ û li darxistina cejna Newrozê dike. Li gorî şirovevanan Dehaq împaratorîya Babîl û Asur temsîl dike, kî 1000 sal gelên Îranî bindest kirine.

Firdewsî di şerrê dijî Dehaq da qala gelek qehremanan wekî Cemşîd, Ferîdun, ku wek Medî tê nasîn, dike.

Fîrdewsî dibêje, Cemşîd kurrê Tahmuras e. Hût (dêw), teyr û perî guhdarî wî dikirin. Cemşîd digot, “ez bi birqandina xûda hatime xemilandin. Ez qiral û mobed im”.

Cemşîd hesin diheland û 50 salan çek çêdikir. 50 salên din jî tiştên din diafirand. Di 50 salên peyra 4 çîn, Amuzîyan, nîsarîyan, Nesudîyan û Ahnuxşîyan kom kir. Pê wê re bi hutan kerpîç da çêkirin û qesr û xanî da avakirin. Di 50 salên din jî aqut, almas û derman afirand.

Hûtan textê wî ber bi asmana hildan. Mirov roja yekema meha Ferwardîn li dora wî dicivin û cejnekê pîroz dikin. Navê vê cejnê NEWROZ e. bi vî awayî 300 sal bê mirin, bê siza derbas dibin.Hût jî hatibun girêdan.

Ev cejn wek Îdî Kurd (Cejna Kurd) jî tê naskirin.

Cemşîd gewî bû. Îbadeta bo Xûda red kir. Êdî îbadetê jib o xwe dixwest. Digot, “min dinya bi dermanan rehet kir, da ku êdî mirin û nexweşî nema.” Ji ber vê yekê rehma Xûda jê bi dûr ket. Di nava 23 salan de mirov û artêş jê bi dur ketin.

Mardas, bavê DEHAQ bû û QIRALÊ EREBAN bû. Mirovekî bawermend bû. Lawê wî DEHAQ PEYWERESP, ango HEZARHESP , xudanê 1000 hespan bû. Îblîs wî dixapîne û dibêje, êdî wê bi ya Dehak bike. Dibîjê ewê bavê wî Mardas di korteka bexçêde bikuje. Rojekê Îblîs di şiklê aşbazekî xort de derdikeve huzura wî. Wan deman xwarin gellek sade bûn û xwarinên ajelan (heywanan) nebûn. Rojekê Îblîs jê re dibêje, „bona xizmeta, kû min ji te ra kirîye, ka bihêle, ezê milên te maç bikim û çav û ruyê xwe tê bidim.“ Dehaq îcaze didê. Li ser vê yekê ji her milekî wî marek reş derdikeve. Gelek pizişk û sihirbaz çi dikin nakin, çarakê ji vê re nabînin. Îblîs xwe dike şiklê pizişkekî û tê ba wî. Pêşnîyarê dike, van maran bi mejîyê mirovan derman bike. Nêt û merama Îblîs ew bû, kû dinyê bê mirov bike. Wan deman Îran ji Yîma, Yezdan , bi dûur diket. Tevlihevîyek mezin hebû Artêşek diçe Erebistanê û daxwaz dike, da were li ser textê qirêl rûnê. Dehaq li ser vê yekê tê Îranê. Yîma direve û 100 salan veşartî dimîne. Carê li Çînê xuyan dike, lê Dehaq wî digre û wî bi birrekê diperçivîne.

Dehaq 1000 salan hukum dajo. Bi wî re hemu cinsên xerabî û neheqî hukum dikin. Di vê demê de bi aqilê her du keçên Yîma, ango Şehrînaz û Arnewaz dileyîze.

Ev marên li ser milên Dehaq roje du mejîyên mirovên ciwan dixwe.

Du Îranîyên giranbiha bi navên Ermaîl û Kirmaîl ku navê wî yê gelêrî PÎŞDÎN bû, bi hevra dişêwirin, ka wê çawa vê zilmdarîyê bi dawî bînin. Xwe dikin aşbazê qirêl, ango Dehaq û li cem wî dest bi kar dikin. Her roj divêt du mêjî bê bikaranîn. Lê belê Ermaîl û Pîşdîn, her carê mejîyekî mirov u mejîyekî pezekî bi kar tînin. Xortê din nakujin û li jîyanê dihêlin. Bi vî awayî mehê 30 xort xelas dibin. Piştî jimara xortan digihêje 200 ciwanan, wan bi hindek bizinan û pezan dişîne çolê an jî çîyê. Ji van xortên xelas dibin MILLETÊ KURD diafire . Kurdan ji xwe re konan çêdikin û bê tirsa xwedê li çîyê dijîn.

40 sal berî mirina xwe Dehaq di xewna xwe de Ferîdun dibîne. Arnewaz pêşnîyarê dike, kû bangî mobedan bike, ka ew çi dibêjin. Mobed 3 rojan ji tirsa nabêjin, çi li pêşîya Dehaq heye. Roja 4an Dehaq tirs davêje wan, kî jê re bêjin, ka çi li pêşîya wî heye. Yek ji mobedan bi navê ZÎREK dibêje, „Ferîdun dê tê ji ser texta bixe. Ev Ferîdun hîn di zikê dîya xwe de ye. Ferîdun dê tê bi cineheka serê wê wek serê ga ye, te bikuje û girêde.“ Zîrek dibêje bavê wî Ferîdunî dê ji hêla Dehaq bête kuştin. Bavê Ferîdun xwe bi çêlekekê xwedî dike. Dehaq dê wê çêlekê jî bikuje. Ji bona tola bavê xwe hilde, dê Ferîdun jî bi vî cinehî Dehaq bikuje. Dehaq li her derê Ferîdun digere. Lê Ferîdun nayê dîtin. Fer, ango birqandina Yîma tê ser wî. Lê belê Dehaq bavê Ferîdun, kî navê Aptîn bû, digre. Dîya Ferîdun Fîranak direve, xelas dibe. Kurê xwe dispêre gavanê çêlekê. Gavan 3 salan Ferîdun bi şîrê çêlekê xwedî dike. Firanak tê û kurrê xwe digre û diçe Hîndustanê, di hindek jêderan de Zebelistan, paşîya Elburz. Li wir kurrê xwe dide xelkê wê derê, muhtemelen Haoma. Di vê navberê de Dehaq çêlekê, ku navê wê Purmaye bû, di parkekê de dibîne kû diçêre. Çêlekê dikuje. Dema Ferîdun dibe 16 salî ji çîyê dadikeve û tê cem dîya xwe. Li bavê xwe Aptîn, ku ji regeza Tahmurasê qehreman e, dipirse. Firanak jê re qala serhatîya bavê wî dike. Li ser vê yekê Ferîdun sond dixwe, dê tola bavê xwe hilde.

Di heman dem de hesinkar KAWA li dijî Dehaq radibe. Ta wê dema 16 kurên Kawa ji hêla Dehaq hatine kuştin û Dehaq dawa kurê wî yê 17mîn dike. Kawa bi gellek tawanan Dehaq sucdar dike. Dehaq ditirse û kurê wî lê dibexişîne. Lêbelê daxwaz dike, ku Kawa daxuyanîyekê li ser birehmbûna û mafperwerîya Dehaq destnîşan bike. Dehaq vê nake û beyana amadekirî didirîne/diçirîne. Kawa berdilka xwe ya hesinkarî wek alekê dikşîne ser tîra xwe û bi piştgirên xwe re diçe ba Ferîdun. Ferîdun jî ala Kawa dixemilîne.

Du birayên Ferîdun hebun. Navê yekî Keyanu, yê din Purmaye bû. Bi wan ra dişewire û bi destê hesinkaran cinehekî serî ga dide çêkirin. Ferîdun roja xordadê bi birayên xwe ve bi rê dikeve. Melek wî di sihrê de perwerde dike. Diçe Arwend û paşê Bexdad. Tê tenişta qesra Dehaq. Li wir keçên Yîma dibîne û wan dişo. Ev keçan dibêjin, Dehaq çuye Hîndustanê, ku li wir sihran bike.

Kenderw, rêvebirê Dehaq yê bajêr, serdarîya Ferîdun qebul dike û dikeve bin hukmê Ferîdun. Dehaq vedigere û êrişê dibe ser qesra xwe. Hemu kes xwe jê bi dur dixin. Lê belê bi werîsekî 60 pî dirêj hildikşe û bi dizî dike dikeve qesrê. Ferîdun bi wê cinnehê le dixe. Lê belê melek Seroş eyan dibe û dibêje wî nekuje, wî li çîyayê Demawend girêde.

Efsane nivîsekî din yê binavê Mucmîl heman efsaneyê nêzîkî Fîrdewsî bi awayekî û hindek navê din pêşkêş kirîye. Dehaqê Ereb nêzî 1000 salan hukum ajotîye. Gellek neheqî û zilimdarî kirîye. Li ser milên wî du ejderha peyda bune. Van ejderhan her roj daxwaza xwarina mejîyên du xortan kirine. Piştî 700 salan hikumarîya Dehaq ermaîl û Kîrmaîl (Pîşdîn) her roj di şuna mejîyê xortekê mejîyê pezekî daye ejderhan. Bi vî awayî gellek ciwan xelas bune. Ermaîl û Krmaîl wan xortan şandine çîyê û ji wan MILLETÊ KURD çêbuye.

Ferîdun Dehaq girtîye û çil salan bi hoştirekê ve girêdaye û li dinyayê wî gerandîye û riswa kirîye. Paşê wî birîye çîyayê Demawend û di şikeftekê de girêdaye.

Gorî Mucmîl ejderhayên li ser milên Dehaq her yek 3 serî û 6 çavên wan hebûne.