Bîranîna Şehidên 14ê Nîsana 1925an - Dîrok û Dewletên Kurdî

Hemû Gotar

Bîranîna Şehidên 14ê Nîsana 1925an

81 sal berê Mîralay Xalid Begê Cibrî û Yusuf Ziya Beg tevlî 4 hevalên xwe ve di vê rojê de hatin dardekirin.

Wek tê zanîn, kurdan di dema osmaniyan de li hember asîmilasyon û înkariya dewletê gelek serhildan û rêxistinên siyasî pêkanîne. (Serhildana Bedirxaniyan û Şêx Ubeydullah, Serhildana Koçgîriyê, Cemiyeta Tealî ya Kurd, Cemiyeta Teşkîlatê Îctimaî…).

Di dema damezrandina Komara Tirkiyeyê de, M.Kemal, di 20 û 30ê Kewçêra 1919an de, di protokola Amasyayê de dibêje, “Sinorê dewleta Osmanî, erdê tirkan û kurdan dixîne nava xwe, dê mafê çanda kurdan bête nasîn…” Di 27ê Hezîrana 1920an de, ji fermandariya el-Cezîreyê re derbarê “Otonomiya Kurdistanê” de talîmat dişîne. Îsmet Înonu li Lozanê dibêje, "Ez nûnerê tirk û kurd im".

Lê piştî ku tirkan Mosilê ji îngilîzan re hiştin, êdî hewcedariya wan bi kurdan nema. Di 29ê Kewçêra sala 1923an de Komara Tirkiye bi rengekî Kemalîst hate îlankirin. Gotina “Welatê hevpar/ortak vatan, welatê tirkan û kurdan” ji holê hate rakirin û di şûna wê de gotina “Türk vatanı= Welatê tirkan” hate tescîlkirin. Gorî qanûna bingehîn a 1924an, zimanê tirkî bû zimanê resmî, zimanê kurdî hat qedexekirin. Navê gel bû tirk, kurd jî bûn “Tune!” Ew ehd û sozên ku dabûn kurdan ji holê rabûn.

Wexta ku dek û xapandinên kemalîstan êdî derketin holê û eşkere bûn, li hemberî wan rewşenbîr û welatparêzên kurdan hatin bal hev û rêxistina AZADÎ’yê (Civata Xweseriya Kurd, Civata Serxwebûna Kurd, Civata Îstiklala Kurd) pêkanîn.

Îsmaîl Heqî Şaweys (Endamê AZADÎ’yê, ji Kerkukê ye) wiha dibêje: “Li ser vê veguherîna Peymana Sevrê bi Peymana Lozanê re şoreşa Xalid Begê Cibrî di bin serkirdayetiya Komîteya Îstîklala Kurdistanê de rabû piyan.

“Bi vî awayî li salên 1921-1922yan, çi eşkera û çi nihênî, hemû partî û komeleyên siyasî yên gelê kurd li Kurdistana Tirkiyê xwe dan bin alaya "Komîteya Îstîklala Kurdistanê" û bi hev girtin. Ji bo rizgarî û serxwebûna Kurdistanê peyman girêdan…

“Gelê kurd ji ber van metirsiyan bi hemû rêxistinên xwe ve li jêrî alaya komeleya Komîteya Îstîklala Kurdistanê kom bû. Di bin serokatiya Xalid Begê Cibrî de hemû tevgerên kurdayetiyê xwe organîze kirin û bi hengemeyeke mezin xwe bi pêş ve birin.

“Xalid Beg ji aliyê hemû kurdperweran ve dihate nasîn û her wiha ji aliyê hemû kurdan ve, çi bajarî û çi gundî, çi xwedî zevî û çi hejar, li bal her kesî qedrê wî dihate girtin. Gelê kurd bi hemû rêlên xwe ve; bi welatperwer û roşinbîrên xwe ve di vê komeleyê de gihabû hev. Vê komeleyê hewl dida xwe ku gelê kurd bi carekê de ji kemalîstan rizgar bike da ku awat û merama Ehmedê Xaniyê navdar ê ku di nav dil û cergê hemûyê kurdan de bû, bicih bînin…”[1]

RÊZNAME Û ENDAMÊN AZADÎ’YÊ

Rêxistina AZADÎ’yê rêxistineke veşartî bû. Ji vê sedemê zêde nayê zanîn. Zabitên kurdan (Îhsan Nûrî, Îsmaîl Heqî, Elî Zekî, Tewfîq û Ehmed Rasîm) ên ku piştî raperîna Beytuşebabê çûn Îraqê, derheqê AZADÎ’yê de gelek malûmat dan îngilîzan. (Robert Olson, ji vê belgeyê girtiye). Bi gorî van malûmatan, endamên AZADÎ’yê yên muhîm ev in: Serokê AZADÎ’yê miralay Xalid Begê Cibrî (Erzurum mustehkem mevkî, garnîzon komutanı). Seyîd Evdilqadir, Yzb. Tewfîq Beg, Kor Huseyn Paşayê Heyderî, Mîralay Xalid Begê Hesenî, Ruştî Efendî, Yusuf Ziya Beg, Avdirehman Axayê Şirnexî, Mela Avdilmecîd (birayê Seîdê Kurdî), Yzb. Îhsan Nûrî, Mebusê Wanê Hesen Beg, Kemal Fewzî, Cemîl Paşazade Ekrem, Dr. Fuad, Dr. Nazim, Kongozade Elî Heyder, Hecî Mûsa Beg, Cemîlê Çeto, Îsmaîl Axa Simko, Îbrahîm Paşayê Millî, Elî Teyib (Sekrêterê partiyê, Dara Hênî) Mulazim Îsmaîl Heqî (Kerkuk). Şaxên AZADÎ’yê 23 ne û li temamê Kurdistanê belav in.

Konsolosê Erziromê yê Sovyetê Pavlovskî ji sefîrê Enqerê re wiha dinivîsîne: “Ji bidilbûn û ciddiyeta Komîteya Erziromê tu şikên min nîn in. Komîte, hemû serokên kurdan ên ku hatine naskirin û xwedî nufûz in, gihandine hev. Serokê komîteyê mîralay Xalid Begê Cibrî ye.” Xalid Beg, nameya “Şert û biryarên Komîteya Erziromê" û nameyek li ser navê xwe gîhand konsolosê Sovyetê li Erziromê. Konsolos vê nameyê bi mêjuya 20.12.1922an ji sefîrê Enqereyê dişîne.

Şert û biryarên Komîteya Erziromê (10 şert in û bi kurtî wiha ne):

-Kurdistan ji 4 parçeyan pêk tê (Wîlayetên Tirkiye, Îran, Îraq û Sûriye)

-Divêt li van wîlayetan Kurdistaneke serbixwe bê avakirin.

-Divêt Hukûmeta Kurdî di warê pêwendiyên siyasî, îdari, aborî û leskerî de bi temamî serbixwe be û bi wî şertê ku hîmayeta Rûsyayê qebûl dike.

-Hîmayeya Rûsyayê ancax ji aliyên endustrî, bazirganî, leskerî û teknîkî ve be.

-Hukûmeta Kurdî û serokên wî li dijî fikra komunîstiyê dernakevin, ji aliyê din ve jî divêt hukûmeta Rûsyayê jî mudaxeleyî me neke.

-Heta ku li her çar parçeyên Kurdistanê serxwebûn temam bibe, divêt Rusya alîkariya xwe berdewam bike.

Nameya Xalid Begê (bi kurtî wiha ye):

Raya giştî ya gelê Kurd -ku ez jî endamê vî gelî me- ber bi îngilîzan da ye. Lê ez tu netîceyên baş hêvî nakim. Ez bawer im ku eger Rusya alîkariya me bike û em azadî û serxewbûna xwe bidest xînin, dê hezkirina gelê me ji îngilîzan ber bi we vegere. Eger hukûmeta Rusyayê pêşniyarên me qebûl bike, pêwîst e ku hûn bersiveke vekirî ya ku teqabulê van şertan bike, bidin me[2].

Serokê Komîteya Azadî: Xalid Begê Cibrî

Di sala 1882an de li Gimgimê (Varto) hatiye dinê. Bavê wî Mehmûd Beg serokê eşîreta Cibran e, demekê li Wanê qeymeqam bûye. Diya wî meta Şêx Evdila Efendiyê Melekan e (Di 1925an de li Diyarbekirê hatiye dardekirin). Xalid Beg, li Stenbolê Mekteba Eşîretê, paşê jî Mekteba Herbiyê (Kurmay) qedandiye û bi pileya (rutbe) yawer Yzb. dest bi efseriyê (serbaz; subay) kiriye.

Nivîskarê pirtûka “Aşîret-Mekteb-Devlet” Erqeni Roger, wiha dibêje, “Ji 25 xwendevanên kurdan 9 hebên wan ji bo mafê kurdayetiyê tên kuştin. Herî navdarê wan Xalid Begê Cibrî bû. (R.8-9) Li dû mezûniyetê berê li Filîstînê, di Şerê Cîhanê yê yekemîn de li Vartoyê fermandarê Alayiya Cibran a 2an bû. (4 alayiyên Cibran hebûn). Di sala 1915an de ji ber pêşvehatina artêşa rûsan alayiya Xalid Begê vedikişe Xarpêt–Palo. Di sala 1916an de hukûmet wî dişîne Vacixa Dêrsimê da ku qonaxa hukumetê bide çêkirin. Li wir, di navbera Xalid Begê û reysên eşîretan û xelkê de gelek pêwendiyên siyasî yên baş çêdibin. Li ser vê yekê, hukûmet alayiya wî dişîne Rihayê, ji wir jî vedigere Vartoyê û tevlî hevalên xwe dest bi xebata siyasî dike. Di nava gel de digerin, pirtûka Ehmedê Xanî Mem û Zîn, dîwana Melayê Cizîrî û pirtûka Xalid Begê ya bi navê Nûbara Piçûkan belav dikin û wiha dibiêjin “Em kurd in, em neteweyeke mezin û hêja ne. Lê hetanî îro ji ber cudayetî û dijminatiya navbera mezheban û eşîretan, me yekitiya xwe pêk neaniye û ji van sedêman em nebûne miletekî serbixwe û em di bin nîrê koledaran de mane…”

Tevlî hevalên xwe yên AZADÎ’yê di nava gel de digerin û gel hişyar dikin. Ji mezin û sermiyanên eşîretan, ji şêx û mela û ji keyayên gundan ji bona daxwazên kurdan mezbeteyên mohrkirî digirin ku wan mezbeteyan bi wasitaya mebûsê Bedlîsê Yusif Ziya Beg, Seyid Evdilqadir, Şêx Ubeydulah û Simko bişînin Cemiyetî Eqwam (Yekitiya Netewan) û komîteya Aşitiyê–Parîs. Li wir Mistefa Nemrûd Paşa û Kurd Şerîf Paşa nûneriya kurdan dikin, dixebitin da ku mafê kurdan û heqê kurdan ên siyasî û netewî biparêzin.

Kemalîst bi vê xebatê hesiyan. Xalid Begî ji wezîfeya fermandariyê girtin û wezîfeyeke pasîf danê û dû re jî di koşka wî de girtin bin çav.

Mebusê Bedlîsê, endamê Azadiyê: Yusuf Ziya Beg

Di sala 1882an de li Bedlîsê hatiye dinê, bavê wî Hecî Suat, malbata wan Koçoglu, gelek navdar û kifşe ye. Têkiliya wî li Stenbolê bi derdora kurdên welatparêz re çêbûye, di kovara “Rojî Kurd” û “Jîn” de helbest nivîsandine. Endamê KTCyê ye. Di dewreya 1. û 2. a Meclisa Mebusan de bûye mebusê Bedlîsê. Di meclîsa Enqerê de di derheqê pirsgirêka kurdan a Mosil û Lozanê de gelek axaftinan kiriye. Yusuf Ziya wiha digot, “Çawa ku dest û piyên însanekî jêbikin êdî ew însan bêhal dikeve, wisan jî Mosilê ji Kurdistanê biqetînin, Kurdistanê parçe bikin, jiyana wê jî nabe…” Paşî, Yusuf Ziya Beg tevlî hemû partî û komeleyên Kurdistanê di “Komîteya Îstiqlala Kurdistanê” de cih digire. Yusuf Ziya Beg dibe endamê herî çalak ê AZADÎ’yê. Bi taybetî jî, ji bona ku Şêx Seîd Efendî û welatparêzên kurd ên din têxîne nava tevgera AZADÎ’yê, gelek xebat kiriye.

Hukûmet xebat û çalakiyên Xalid Beg û Yusuf Ziya Begê dişopîne. Piştî raperîna Beytuşebabê îstixbarata dewletê birayê Yusuf Ziya Begê Alî Riza, Bahadîn û zavayê wî Faîq digire. Di 10ê Kewçêra 1924an de Yusuf Ziya Beg, di 20ê Berfanbara 1924an de jî Xalid Begê Cibrî tên girtin û wan dibin Bedlîsê, didin Dîwanî Herb.

Xalid Begê Cibrî û Yusuf Ziya Beg tevlî 4 hevalên xwe (birayê Yusuf Ziya Tegmen Alî Riza, zavayê wî Faîq û Mela Evdirehman) di roja 14ê Nîsana 1924an de bi emr û fermana Enqerê têne darvekirin.