AMÎDA Û AMED - Dîrok û Dewletên Kurdî

Hemû Gotar

AMÎDA Û AMED

Ji aliyê dîrokzanan ve hatiye tespîtkirin ku 3.000 sal berî mîladê bi navê Sobarî xelkek li herêma jorê Dîcleyê bi cî bûye. Tê gotin ku Sobarî xelkê herî pêşi ye ku li herêmê bi cî bûye. Piştre navê Hûrî li Sobariyan hatiye kirin. Hûrî demeke dûr û dirêj ji Zagrosan heta Serhed, Amed, Riha û Sûriyê hukim kirine.

Li gor arkeolog û zimannasan zimanê Hûriyan, zimanê Hînd-Ewropî bûye. Di derheqê Hûriyan de dokumenta nivîskî ev e ku cara pêşî Hûriyan kela (bedena) Amedê çêkirine. Hîn îro jî li Derê Çiyê li ser kevirên kelê yên rêza herî binî bi zimanê Hûrî nivîsên bizmarî hene. Herweha navê bajêr jî, di dema Hûriyan de Amîda bûye. Hûrî bi xwe bav û bapîrên kurdan in û Amîda bi xwe jî navekî bi kurdî ye.

Di wê demê de xelkên din yên ku li herêmê jîyane, li gor prensîp û qanûna zimanê xwe navê Amîda wek Amîd an jî Amedî gotine. Bi taybetî di wê demê de Asûrî cîranê Hûriyan an jî dema ku herêmê dagîr kirine li gor zimanê xwe, vî navî bi lêv kirine.

Navê Amedê li ser qevdika sûrê padîşahê Asûrî Adad Nîrarî bz 1310-1281an de Amedî hatiye nivîsîn. Mirov dikare bêje ku ev dokumenta yekemîn e. Dema Padîşahê Asûrî Adad Nîrarî Amedê dagîr dike; li bajêr sûrek dide çêkirin û li ser qevda wî sûrî ”Amedî-1310-1281” dide nivîsîn. Piştre ev sûr heta roja îro wek yadîgara dokumentî ya dîrokî dimîne.

Dîsa li gor dîroknasê ermenî Joseph Sandalgîan bz. di sedsalên 800, 762, 726 û 705an de, di nav lîsteya waliyên Asûrî ku navên bajarên ku di bin destên wan de bûne, navê Amedî jî heye.

Li gor gotinên gotinbêjan, di dema Hûriyan de serdara Amedê keçikeke gelek ciwan û çalak bûye. Hinek debêjin ku ew parêzgara (waliya) Amedê bûye. Navê wê keçika genc, ciwan û çalak Amîda bûye. Bajêr jî bi navê wê keçika nav û deng hatiye bi nav û nas kirin. Amîda yanî bajarê keçika spehî. Amîda bi tene ne genc, ciwan û çalak bûye, herweha serdareke jîr, jêhatî û bajarê xwe li dij dijmin parastiye. Derdora bajêr dîwar kiriye, av û avadanî pêk anîne. Bajarê xwe pak girtiye, bi bax û bexçe, şînahî xemilandiye. Amîda di demeke kurt de, bi serdarî û fermandariya xwe, bûye nîşan û sembola nazik û nazdariyê, kubarî û xweşiyê, sahî û zanyariyê.

Îro jî kurd navê Amîda li keç û Amed jî li kurê xwe dikin. Di serdema me de, ev herdu nav di nav kurdan de gelek popîler in. Ev herdu nav, nav û nîşanên dîroka şaristaniya kurdan û nîşanê nîjadê ariyan in. Dîroka şaristaniya Hûrî, Med û Merwaniyan a ku li ser kevirên reş ên beden û bircên Amedê hatiye kolan e. Amîda, çîroka birca Heft Biran, huner û pêşbirika westa û şagirdan e. Amîda stran û lîlan, qîrîn û fîxan, ked û xwêdana xebatkaran a 3.000 salan e. Loma me jî navê Amîda li malpera xwe kir û wêneya bedena Amîda li jorê malperê wek logo bi cî kir.

Amed û Amîda dê bi hevdu re kurdî bipeyivin, navên zarok û ajelên xwe bi kurdî lêkin, wan bi kurdî perwerde û mezin bikin.